Yeni təhsil islahatları: nələr dəyişəcək?

Təhsil Nazirliyi 2026-cı il üçün yeni islahat paketini açıqlayıb. Dəyişikliklər həm orta, həm də ali təhsil səviyyəsini əhatə edir. Bu islahatlar son 10 ilin ən geniş miqyaslı təhsil dəyişiklikləri hesab olunur və ölkənin təhsil sistemini müasir standartlara uyğunlaşdırmağı hədəfləyir. Nazirliyə görə, islahatların əsas məqsədi Azərbaycanın insan kapitalını gücləndirib ölkəni bilik iqtisadiyyatına keçid üçün hazırlamaqdır.

Əsas dəyişikliklər

• Rəqəmsal təhsil platforması — bütün məktəblər vahid onlayn sistemə qoşulacaq
• STEM fənlərinə diqqət — riyaziyyat və texnologiya fənləri üzrə yeni kurikulumlar
• Müəllim hazırlığı — pedaqoji kadrların ixtisasartırma proqramları genişlənir
• Xarici dil tədrisi — ikinci xarici dil məktəblərdə məcburi olacaq
• Peşə təhsili — yeni peşə-texniki məktəblər açılacaq
• Dərslik islahatı — bütün dərsliklər yenidən hazırlanacaq

Rəqəmsal təhsil platforması

Yeni rəqəmsal təhsil platforması islahatların əsas sütunlarından biridir. Bu platforma bütün ölkə üzrə məktəbləri, müəllimləri, şagirdləri və valideynləri vahid rəqəmsal ekosistemə birləşdirəcək. Platformanın əsas xüsusiyyətləri:

• Onlayn dərs materialları — hər bir fənn üzrə video dərslər, interaktiv tapşırıqlar və əlavə mənbələr mövcud olacaq. Şagirdlər dərsləri istənilən vaxt, istənilən yerdən izləyə biləcək.
• Qiymətləndirmə sistemi — müəllimlər şagirdlərin performansını real vaxt rejimində izləyə biləcək. Valideynlər də övladlarının dərs nəticələrini platforma vasitəsilə görə biləcək.
• Süni zəka əsaslı fərdi öyrənmə — platforma hər şagirdin güclü və zəif tərəflərini təhlil edərək fərdi öyrənmə planı hazırlayacaq. Bu, hər şagirdin öz sürətinə uyğun irəliləməsinə imkan yaradacaq.
• Əlçatanlıq — platforma həm kompüter, həm planşet, həm də smartfon üzərindən əlçatan olacaq. İnternet infrastrukturu zəif olan bölgələr üçün oflayn rejim də nəzərdə tutulub.

Platformanın ilk mərhələsi 2026-cı ilin sentyabr ayından Bakı və Sumqayıt məktəblərində sınaqdan keçiriləcək. 2027-ci ilin sonuna qədər bütün ölkə üzrə tətbiq edilməsi planlaşdırılır.

STEM təhsilinin gücləndirilməsi

STEM (Elm, Texnologiya, Mühəndislik, Riyaziyyat) fənləri üzrə yeni kurikulumlar hazırlanıb. Bu kurikulumlar beynəlxalq standartlara uyğundur və praktiki tətbiqə əsaslanır. Əsas yeniliklər:

• Riyaziyyat dərslərində real həyat problemlərinin həllinə daha çox yer ayrılacaq
• Fizika və kimya dərslərində laboratoriya işlərinin payı artırılacaq
• İnformatika fənni 3-cü sinifdən başlayacaq (əvvəl 5-ci sinifdən idi)
• Proqramlaşdırma əsasları 5-ci sinifdən tədris olunacaq
• Robotika dərnəkləri bütün məktəblərdə açılacaq

Nazirlik bu sahədə 200-dən çox yeni müəllim hazırlayıb və onlar 2026-2027-ci tədris ilindən etibarən məktəblərə yerləşdiriləcək. Əlavə olaraq, texnologiya şirkətləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində məktəblərə müasir avadanlıq təmin ediləcək.

Müəllim hazırlığı və ixtisasartırma

İslahatların ən vacib komponentlərindən biri müəllimlərin peşəkar inkişafıdır. Nazirlik aşağıdakı proqramları elan edib:

• Məcburi ixtisasartırma — hər müəllim ildə minimum 72 saat ixtisasartırma kursu keçməlidir. Bu kurslar həm onlayn, həm də əyani formatda təklif olunacaq.
• Beynəlxalq mübadilə proqramı — hər il 500 müəllim Avropa, Cənubi Koreya və Sinqapur kimi qabaqcıl təhsil sistemlərinə malik ölkələrə təcrübə mübadiləsinə göndəriləcək.
• Rəqəmsal bacarıqlar — bütün müəllimlər rəqəmsal texnologiyalardan istifadə üzrə sertifikat proqramı keçəcək.
• Maaş artımı — müəllim maaşlarında 20 faiz artım nəzərdə tutulub. Bu artım ixtisasartırma proqramlarını uğurla tamamlayan müəllimlərə şamil ediləcək.
• Mentorluq sistemi — təcrübəli müəllimlər gənc həmkarlarına mentorluq edəcək. Bu, yeni müəllimlərin peşəkar inkişafını sürətləndirəcək.

Xarici dil tədrisi

İkinci xarici dilin məcburi olması islahatların ən çox müzakirə olunan maddələrindən biridir. Hal-hazırda məktəblərdə yalnız bir xarici dil (əsasən ingilis dili) tədris olunur. Yeni islahatla şagirdlər 6-cı sinifdən ikinci xarici dil öyrənməyə başlayacaq. Təklif olunan dillər arasında rus, alman, fransız, ərəb, türk və çin dilləri var.

Bu addım şagirdlərin dünya görüşünü genişləndirəcək və onları qloballaşan dünyaya daha yaxşı hazırlayacaq. Lakin tənqidçilər müəllim çatışmazlığının bu islahatın tətbiqini çətinləşdirə biləcəyini vurğulayır.

Ali təhsildə dəyişikliklər

Universitetlərdə beynəlxalq akkreditasiya prosesi sürətləndiriləcək. Bundan əlavə, tələbə mübadiləsi proqramları genişləndiriləcək. Ali təhsil sahəsindəki digər mühüm dəyişikliklər:

• Bolonya sisteminə tam uyğunlaşma — bütün universitetlər kredit sisteminə keçəcək. Bu, tələbələrin xarici universitetlərə transfer olmasını asanlaşdıracaq.
• Tədqiqat fondları — universitetlərdə elmi tədqiqat üçün ayrılan büdcə 2 dəfə artırılacaq. Xüsusilə süni zəka, yaşıl enerji və biotexnologiya sahələrində tədqiqatlar prioritet olacaq.
• Sənaye-universitet əməkdaşlığı — şirkətlərlə birlikdə dual təhsil proqramları yaradılacaq. Tələbələr həm nəzəri biliklər, həm də praktiki təcrübə əldə edəcək.
• Onlayn təhsil — universitetlər proqramlarının bir hissəsini onlayn formatda təklif edəcək. Bu, regionlardakı tələbələrin Bakıdakı universitetlərin proqramlarından yararlanmasına imkan yaradacaq.

Təhsilin maliyyələşdirilməsi

İslahatların maliyyələşdirilməsi üçün dövlət büdcəsindən əlavə vəsait ayrılıb. Təhsilə ayrılan büdcə ÜDM-in 4,5 faizinə çatdırılacaq ki, bu da əvvəlki göstəricidən 0,8 faiz bənd yüksəkdir. Bundan əlavə, Dünya Bankı və Avropa İnvestisiya Bankı ilə danışıqlar aparılır və beynəlxalq maliyyə qurumlarından 300 milyon dollarlıq güzəştli kredit cəlb edilməsi gözlənilir.

Gözləntilər və tənqidlər

Təhsil naziri bildirib ki, islahatların tam tətbiqi 2028-ci ilədək başa çatacaq. Ekspertlər hesab edir ki, bu dəyişikliklər Azərbaycanın təhsil sistemini regional liderlərlə eyni səviyyəyə gətirə bilər.

Lakin bəzi ekspertlər islahatların sürəti barədə narahatlıq ifadə edir. Onlar hesab edir ki, infrastruktur və kadr hazırlığı islahatların sürətinə uyğun gəlməyə bilər. Xüsusilə kənd bölgələrində internet infrastrukturunun zəifliyi rəqəmsal təhsil platformasının effektiv tətbiqini çətinləşdirə bilər.

Buna baxmayaraq, valideynlərin və ictimaiyyətin böyük əksəriyyəti islahatlara müsbət yanaşır. Müstəqil sorğulara görə, valideynlərin 78 faizi islahatları dəstəkləyir və övladlarının daha keyfiyyətli təhsil alacağına inanır.

Peşə təhsilinin yenidən qurulması

İslahat paketinin vacib komponentlərindən biri peşə təhsilinin yenidən qurulmasıdır. Nazirlik 2026-2028-ci illər ərzində 15 yeni peşə-texniki məktəbin açılmasını planlaşdırır. Bu məktəblər əmək bazarının tələblərinə uyğun ixtisaslar üzrə kadr hazırlayacaq. Prioritet sahələr arasında informasiya texnologiyaları, yaşıl enerji, turizm-mehmanxana işi, tibbi texnologiyalar və kənd təsərrüfatı texnologiyaları yer alır.

Peşə təhsilinin gücləndirilməsi xüsusilə regionlardakı gənclər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Universitetə daxil olmayan və ya ali təhsil almaq imkanı olmayan gənclər üçün peşə-texniki məktəblər keyfiyyətli iş tapmaq üçün real imkan yaradacaq. Alman dual təhsil modelindən ilhamlanaraq, tələbələr həftənin yarısını məktəbdə, yarısını isə müəssisələrdə praktiki təcrübə keçərək öyrənəcək.

Inklüziv təhsil

İslahatlar inklüziv təhsilə də xüsusi diqqət ayırır. Əlilliyi olan uşaqların ümumi təhsil sisteminə inteqrasiyası üçün məktəblərdə fiziki infrastrukturun yaxşılaşdırılması, xüsusi pedaqoqların hazırlanması və fərdi tədris planlarının hazırlanması nəzərdə tutulub. 2028-ci ilə qədər bütün dövlət məktəblərinin əlilliyi olan şagirdlər üçün tam əlçatan olması hədəflənir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq

Təhsil islahatlarının mühüm hissəsi beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Finlandiya, Estoniya, Sinqapur və Cənubi Koreya kimi təhsil sahəsində lider ölkələrlə müqavilələr imzalanıb. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində kurikulum hazırlığı, müəllim mübadiləsi, texnoloji həllər və qiymətləndirmə metodologiyası sahələrində bilik mübadiləsi aparılacaq. Bu təcrübə Azərbaycanın təhsil sistemini qlobal ən yaxşı təcrübələrlə zənginləşdirəcək.